تاریخچه بنای مجالس در ایران
ملاك عدل و اقامه ی آن، قانون است ... و ملاك قانون، شرع است . مقام معظم رهبری

30 دی 1396

  مروري بر تاريخ بناي مجالس قانون گذاري در ايران

 از عمارت قديمي تا هرم بلند بهارستان

 

 

ويژگي‌هاي ساختمان جديد مجلس شوراي اسلامي

هرمي بر بلنداي بهارستان

 ساختمان جديد مجلس شوراي اسلامي در مجموعه تاريخي بهارستان که يادمان و جلوه‌اي از انقلاب مشروطيت تا انقلاب اسلامي در اذهان مردم است و ريشه‌اي يکصدساله دارد، واقع شده است و يکي از ساختمانهاي متعدد اين مجموعه است. ساير ساختمانها شامل دفتر کار نماينگان با مساحت 18000 متر مربع، ساختمان کميسيون‌ها با مساحت 16000 متر مربع، مجموعه مجلس شوراي ملي سابق با مساحت 8500 متر مربع، پارکينگ با مساحت 13000 متر مربع است که مجموعه آنها در محوطه‌اي به مساحت 15 هکتار واقع شده است. در طراحي ساختمان جديد اين نکته مورد توجه قرار گرفته است که ساختمان مذکور در تأمين نور براي دو ساختمان مجاور آن خللي وارد نکند. معماري داخلي تالار جديد با فضاهاي به وجود آمده هماهنگي کامل داشته و با نگاه و احترام به معماري اسلامي که ميراث با ارزش فرهنگي و هنري اين کشور مي‌باشد با طراحي امروزي و نوين اجرا شده است.

حجم هندسي تالار از خط الراس به دو قسمت تقسيم و نظام ايستايي آن متکي بر دو ستون اصلي متقاطع است که در محل جايگاه اصلي قرار دارد، به نحوي که علاوه بر به‌وجود آوردن سيمايي مرتفع و با وقار در منظر نمايندگان و ميهمانان، سخن از عظمت جايگاه رياست محترم مجلس و هيأت رئيسه دارد که هرکدام تکيه گاه اصلي ديوار عظيم باربر تالار را تشکيل مي‌دهند. مرکز تالار که بلندترين ارتفاع را داراست، به طرف ساختمان تشريفات گرايش پيدا کرده است. جايگاه مخصوص رياست محترم جمهور، هيأت رئيسه، هيأت دولت و شوراي نگهبان، اعضاي شوراي عالي قضايي کشور، فرماندهان ستاد مشترک و نيروهاي سپاه و غيره به طريقي استقرار يافته است که ارتباط آن با ساختمان تشريفات و دفتر رياست محترم مجلس در کوتاهترين فاصله امکان‌پذير باشد.

 

 

معمار و مهندسان: معمار: مهندسان مشاور پل مير- طراح و مدير پروژه: عبدالرضا ذكايي- گروه طراحي: علي سردار افخمي، عباس قريب، مسعود قاضي زاهدي، منصور وكيلي، داريوش فيروزلي و بهروز احمدي- كارفرما: وزارت مسكن و شهرسازي، سازمان مجري ساختمان‌ها و تأسيسات دولتي و عمومي

 

معمار بناي مجلس شوراي ملي

عمارت بهارستان را چه کسي ساخت؟

«ميرزا مهدي خان شقاقي» معمار نخستين بناي مجلس در ايران بود. او را مي‎توان با اطمينان اولين معمار تحصيلکرده ايراني دانست. وي جزو اولين گروه دانشجويان ايراني بود که از سوي ناصرالدين شاه قاجار جهت تحصيل در رشته‎هاي مختلف به خارج از کشور اعزام شدند.

ميرزا مهدي خان شقاقي در سال 1263 هجري قمري مطابق با 1223 خورشيدي (1844 ميلادي)‌در تهران متولد شد و پس از چند سال تحصيل در مکتب «سرخانه» و مدرسه جديدالتأسيس دارالفنون در سال 1276 هجري قمري مطابق با 1236 خورشيدي (1857 ميلادي) به سبب روابط خانوادگي به دستور شخص ناصرالدين شاه با اولين هيأت دانشجويان ايراني به پاريس اعزام شد و بعد از اتمام تحصيلات متوسطه و اخذ گواهينامه مهندسي معماري از مدرسه عالي نورمان سوپريور دوپاريو دانشکده معماري (آرشيتکتور) پاريس در سال 1243 شمسي (1864 ميلادي) به ايران بازگشت.

برخي از آثار معماري ميرزامهدي خان شقاقي عبارتند از: وزارت‎خانه‎هاي جديد در اطراف ميدان ارگ که ساخته نشدند. عمارت بهارستان و مسجد ناصري (سپهسالار) به سفارش مرحوم سپهسالار. عمارت معتمدالسلطنه (ميرزا ابراهيم). عمارت و باغ سيدعبدا... پسر سيدموسي تفرشي در خارج از دروازه قزوين. عمارت قوام الدوله ثاني در گوشه لاله‎زار (شامل چهار حياط و دو عمارت اندروني و دو عمارت بيروني مجاور هم و يک حمام بزرگ با دو بخش عمومي و خصوصي). پله اصلي عمارت ناصرالملک که با همان نقشه ساختمان بهارستان اجرا شد.

 

بناي مجالس سنا و چند دوره مجلس شوراي اسلامي

عمارتي با معماري حيدر قلي خان

در سالهاي نخستين، جلسات سنا در عمارت مجلس شوراي ملي تشکيل مي‌شد. ولي پس از انحلال مجلس در سال 1331 و گشايش دوباره آن در 1332 سناتورها به اين فکر افتادند که هرچه زودتر محلي اختصاصي جهت مجلس سنا درنظر گرفته شود. بدين منظور برخي از سناتورها با تلاش بسيار و با موافقت محمدرضا شاه پهلوي کاخ عليرضا پهلوي را خريداري کردند و به مجلس سنا اختصاص دادند و از اسفند 1333 به بعد جلسات سنا در آنجا تشکيل شد. اما چون در کاخ جديد نيز محل مناسبي براي ادارات، کتابخانه و ساير تشريفات مربوطه وجود نداشت تصميم گرفته شد ساختمان جديدي در کنار کاخ عليرضا احداث شود.

بدين ترتيب ساختمان کنوني مجلس توسط حيدر غيايي معمار ايراني، طراحي و ساخته شد. اين بنا تا سال 1357جهت جلسات مجلس سنا مورد استفاده قرار مي‌گرفت. پس از انقلاب اسلامي سال 1357 و انحلال مجلس‌ها، در ابتدا ساختمان سنا براي تهيه قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران به محل برگزاري جلسه‌هاي مجلس خبرگان قانون اساسي تبديل شد. پس از اتمام تدوين قانون اساسي نيز اين ساختمان به مجلس شوراي اسلامي اختصاص يافت و جلسات اين مجلس تا سال 1380 در همين محل برگزار مي‌شد. با تکميل ساختمان جديد مجلس در ميدان بهارستان، از اين ساختمان تنها براي برگزاري برخي گردهمايي‌هاي دولتي و جلسات سالانه مجلس خبرگان رهبري استفاده مي‌شود. حيدر قلي خان غيايي شاملو معمار ايراني و يکي از پيشگامان معماري نوين ايران است. وي در سال 1301 در تهران و در خانواده‌اي با اصالت خان ديده به جهان گشود. او در سال 1947 ميلادي از دانشگاه تهران در رشته معماري فارغ‌التحصيل گرديد و در سال 1952 از مدرسه هنرهاي زيباي پاريس (بوزار) دكتراي خود را دريافت نمود. او در همين سال برنده جايزه «Prix de Vienne» گرديد. غيايي در سال 1953 دفتر معماري خود را در تهران تأسيس نمود و در خلال اين سالها پروژه‌هاي خصوصي فراواني را به انجام رساند که منجر به انتخاب وي براي طراحي ساختمان مجلس سناي ايران گرديد. او در سال 1974 ميلادي به عنوان معمار سلطنتي و مشاور معماري شاه ايران برگزيده شد. او در 15 شهريور سال 1364 در ويلاي خانوادگي خود در آنتيب در جنوب فرانسه درگذشت.

 

کتابخانه‌اي با سابقه‌‌اي نزديک به يك صد سال

ميراث ماندگار منتخبان مردم

كتابخانه مجلس شوراي اسلامي که در حال حاضر 480 هزار کتاب چاپي، 24 هزار کتاب خطي، بيش از 40 هزار مجلد نشريه و ميليون‌ها برگ سند در آن نگهداري مي‌شود، نهادي با سابقه نزديک به يك صد سال است كه بخش مهمي از ميراثِ ماندگارِ تمدنِ كهنسال و بزرگِ ايرانِ اسلامي را بر دوش مي‌كشد.

تاريخچه

طرح تأسيس کتابخانه مجلس در سال 1287 خورشيدي به مجلس شوراي ملي ارائه شد و در تاريخ 17/10/1287 به تصويب رسيد. مراحل مقدماتي تأسيس، تهيه کتب و ايجاد کتابخانه توسط نماينده وقت زرتشتيان ارباب کيخسرو انجام گرديد. در ابتدا کتابها در دو اتاق کوچک نگهداري مي‌شد ولي بعدها و در سال 1302 کتابها به کتابخانه مجلس که براي همين‌کار آماده شده بود انتقال يافت و در سال 1304 اين کتابخانه رسماً افتتاح شد. پس از مدتي در قسمت جنوبي باغ بهارستان (مجلس) کتابخانه مجهزي ساخته شد که کتابخانه قبلي به آنجا منتقل گشت. چند ماه پيش از پيروزي انقلاب اسلامي ايران کتابخانه تعطيل شد و تا دوماه پس از آن اين تعطيلي ادامه داشت. اما در تاريخ 16/1/1358 کتابخانه بازگشايي شد. پس از پيروزي انقلاب اسلامي بخش تعمير و صحافي نيز به کتابخانه اضافه شد که تا سال 1374 فعال بود. در سال 1374 در مجلس اساسنامه‌اي تصويب شد که به موجب آن کتابخانه مجلس به مؤسسه‌اي مستقل تحت عنوان کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراي اسلامي تبديل شد. رئيس مجلس، رئيس کميسيون فرهنگ و ارشاد اسلامي، رئيس کميسيون فرهنگ و آموزش عالي، کارپرداز فرهنگي مجلس شوراي اسلامي، رئيس کتابخانه و دو نفر از محققان کشور، اعظاي هيئات امناي مؤسسه را تشکيل مي‌دهند.

گنجينه نسخ خطي

شمار نسخه‌هاي خطي در گنج‌خانه کتابخانه مجلس به بيش از 24 هزار مجلد بالغ مي‌شود. اين نسخه‌ها طي يک صد سال گذشته خريداري يا به صورت اهدا به کتابخانه واگذار شده است. کتابخانه مجلس همچنان آماده تحويل گرفتن نسخه‌هاي خطي و چاپي اهدايي از طرف دوستداران فرهنگ مي‌باشد. افزون بر آن، کميته خريد و تقويم کتابخانه مشغول فعاليت بوده و به طور سالانه بين هفتصد تا هزار نسخه خريداري و ارزش‌گذاري مي‌شود. در حال حاضر با استفاده از فناوري‌هاي نوين از تمامي نسخه‌هاي خطي، تصاوير ديجيتالي تمام ‌رنگي و با کيفيت بالا فراهم شده است که در کتابخانه ديجيتال (رسان) قابل استفاده و دانلود مي‌باشد و اين يکي از مهم‌ترين گام‌ها در حفظ اين ميراث گرانبها و دسترسي همگاني و آسان به آنهاست.

کتابخانه اصلي

ساختمان اين کتابخانه که به شماره 1 معروف است در 17 بهمن 1341 گشوده شد. مجموع کتاب‌هاي چاپي موجود در اين کتابخانه، اعم از کتب چاپ سنگي، سربي و معمولي به حدود 400 هزار جلد رسيده که شامل کتاب‌هايي به زبان‌هاي فارسي، عربي، انگليسي، آلماني، فرانسه، روسي، ترکي، ژاپني و. . . و عمدتاً در زمينه‌هاي حقوق، علوم سياسي، علوم ديني، علوم اجتماعي، تاريخ، ادبيات و هنر؛ با تأکيد بر اسلام‌شناسي و ايران‌شناسي است. کتابخانه مجلس به طور عمده در حوزه علوم انساني و به طور خاص در زمينه ايرانشناسي فعال است. از ديگر منابع اين کتابخانه، تعدادي پايان‌نامه قديمي و جديد در مقاطع کارشناسي ارشد و دکترا متعلق به دانش‌آموختگان داخلي و خارجي است.

کتابخانه شماره 2

اين کتابخانه که در حال حاضر به کتابخانه ايران‌شناسي نيز معروف است در پي تأسيس مجلس سنا در 20 بهمن 1328، به ابتکار و علاقه‌مندي سيدحسن تقي‌زاده رئيس وقت اين مجلس، به طور موقت در کنار مجلس شوراي ملي واقع در ميدان بهارستان، در دو اتاق کوچک، با هدف ايجاد کتابخانه‌اي تخصصي در زمينه ايران‌شناسي و اسلام‌شناسي، به منظور بهره‌برداري محققان ويژه و با حدود 500 جلد کتاب شکل گرفت. کتابخانه مزبور با احداث و افتتاح ساختمان مجلس سنا (ساختمان مجلس شوراي اسلامي در دوره‌هاي اول تا ششم) در سال 1335 به تالاري در جنب هيأت رئيسه مجلس سنا و سپس در اوائل سال 1362 به کاخي که در شرق عمارت مجلس سنا قرار داشت و موزه نگارستان در آنجا مستقر بود به عنوان کتابخانه شماره 2 مجلس انتقال يافت. با انتقال به موزه نگارستان سابق به مرور اين کتابخانه شکل عمومي نيز به خود گرفت و درهاي آن به روي همه اهل پژوهش باز شد. کتابخانه مذکور در اوائل سال 1383 به عمارت قديمي مجلس شوراي ملي (ساختمان مشروطه) واقع در ميدان بهارستان منتقل و در آبان 1384 به عمارت قديمي کتابخانه مجلس منتقل و باز‌گشايي گرديد.

کتابخانه ويژه نمايندگان

در دي‌ماه سال 1385 در محوطه تالار جلسات علني، کتابخانه ويژه نمايندگان به عنوان واحدي کوچک اما عملياتي از تمامي خدمه و مجموعه‌هاي کتابخانه راه‌اندازي شد.

کتابخانه تخصصي انقلاب اسلامي

همزمان با شانزدهمين هفته کتاب جمهوري اسلامي در سال 1387 در دل کتابخانه مجلس كتابخانه تخصصي انقلاب اسلامي راه‌اندازي شد. در حال حاضر اين مجموعه در حدود ده هزار مجلد کتاب را در خود جاي داده است.

اسناد ملي، تاريخي و بين‌المللي

بخش مرکز اسناد کتابخانه مجلس با در اختيار داشتن آرشيو بي‌همتايي شامل بيش از دوازده ميليون برگ از اسناد مربوط به 24 دوره مجلس شوراي ملي و هفت دوره مجلس سنا، تنها مرکز غنيِ اسناد پارلمانيِ کشور، معرفِ تاريخ قانون‌گذاري، سير تصويب قوانين و تحولات قوه مقننه در ادوار مختلف و به لحاظ پژوهش‌هاي جامعه‌شناختي و تحقيقات اجتماعي بسيار مهم و ارزنده است. اين اسناد مشتمل است بر نامه‌ها، فرمان‌ها، قراردادها، امتيازنامه‌ها، اسناد مالي، قباله‌ها، وقفنامه‌ها، اعتبارنامه‌ها، عرايض و شکايتهاي مردمي، اسناد انتخابات، اسناد و مدارک کميسيون‌ها، لوايح، طرح‌ها، اسناد حسابداري، قوانين، اسناد مجلس مؤسسان، عکس‌ها، آلبوم‌هاي تاريخي و نقشه‌ها، نوارهاي ريلي مشروح مذاکرات مجلس شوراي ملي و فايل‌هاي ديجيتالي آن‌ها، بريده نشريات، پرونده نمايندگان مجالس ملي و سنا و غيره است. بخش ديگري از اين مرکز به مجموعه گزارش‌هاي دولتي اختصاص دارد که توسط سازمان‌ها، وزارتخانه‌ها و نهادهاي دولتي به صورت کارنامه، گزارش عملکرد، سالنامه و آمارنامه، گزارش کنفرانس‌ها، قطعنامه‌ها و سمينارها تهيه و معمولاً با تيراژ محدود منتشر و به مراکز معدودي ارسال مي‌شود. اين گزارش‌ها حاوي مجموعه‌اي از آخرين اطلاعات آماري موجود در زمينه‌هاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي کشور است که نيازهاي اطلاعاتيِ تصميم‌گيران و برنامه‌ريزان و پژوهشگران را در اين حوزه‌ها بر طرف مي‌کند.